صنعت خودروسازي ايران هم‌اکنون اهميت بالايي در اقتصاد داخلي دارد و سهم قابل توجهي را در توليد ناخالص ملي و صادرات غيرنفتي به خود اختصاص داده است. هم‌اکنون صنعت خودرو به‌عنوان صنعتي پيشتاز در كشور شناخته مي‌شود و لقب «لكوموتيو صنايع» را يدك مي‌كشد. اگرچه چهره‌ كنوني صنعت خودرو در ايران قابل مقايسه با دوران قبل از انقلاب نيست چرا که افزايش حدود 10 برابري توليد خودرو، سير تحول در صنعت خودرو از مونتاژكاري تا صادرات با برند ملي، صادرات به 39 كشور دنيا، توليد 73 مدل خودرو و تبديل شدن به دوازدهمین خودروساز دنيا تنها بخشي از دستاوردهاي اين صنعت پس از پيروزي انقلاب اسلامي است.
ايران در حال حاضر صاحب دو برند ملي با نام‌هاي سمند و مينياتور است و سالانه بيش از يك ميليون دستگاه خودرو در كشور به توليد مي‌رسد و خودروهاي ايراني به چندين كشور دنيا صادر مي‌شوند.
صنعت خودرو قبل از انقلاب
پيش از انقلاب اولين اتومبيل سواري که وارد ايران شد يک اتومبيل فورد بود که در اوايل قرن بيستم به دستور مظفرالدين شاه قاجار از کشور بلژيک خريداري شده بود. اين اتومبيل که دود زيادي از آن خارج مي‌شد به «کالسکه دودي» معروف بود.
به دنبال گسترش شهرنشيني ميزان واردات خودرو از سال 1300 هجري شمسي افزايش يافت که اغلب اتومبيل‌ها در آن سال‌ها از کشورهاي آمريکا و انگليس وارد مي‌شد.
خودروي پيكان با بهر‌ه‌گيري درصدي از داخلي‌سازي تنها محصولي بود که داخلی به حساب مي‌آمد و ژيان، شورلت و بيوك، خودروهايي نبودند كه بتوان از آنها به عنوان محصولات داخلي ياد كرد. در مهرماه سال 1338، کارخانه جيپ به‌عنوان اولين واحد مونتاژ خودرو در ايران فعاليت خود را آغاز کرد و قبل از آن که دهه 1330 به پايان برسد، شرکت‌هاي ديگري نيز به توليد و مونتاژ خودرو در ايران روي آوردند که از آن جمله مي‌توان به روترز، ليلاند، روور و امريکن موتور، دایملر- بنز، سيتروئن، ولوو و ميتسوبيشي اشاره کرد. بالاخره در آغاز دهه 1340، کارخانه ايران ناسيونال براي مونتاژ اتوبوس و ميني‌بوس تاسيس شد.
در سال 1345 قراردادي بين شرکت ایران‌خودرو و تالبوت در مورد مونتاژ و ساخت خودروي پيکان که نام انگليسي آن هيلمن بود، منعقد شد و به‌طور رسمي با وارد شدن قطعات از تالبوت انگلستان که در آن روزگار زيرمجموعه شرکت کرايسلر آمريکا بود توليد پيکان در ارديبهشت سال 1346 با ظرفيت 60 هزار دستگاه آغاز شد، اين شمارگان به تدريج به 120 هزار دستگاه رسيد.
توليد پيکان در واقع به فاصله يک دهه پس از انگلستان، در ايران شروع شد. مدل‌هاي اوليه پيکان در انگلستان داراي حجم موتور 1725 سي‌سي بود، در سال 1969 مدل دولوکس پيکان که در ايران نيز بسيار مشهور است ساخته شد.
بهترين مدل پيکان که در ايران معروف به پيکان اونجر است نيز در سال 1975 ساخته شد؛ تالبوت در آن زمان موتور پرتحرک فورد را روي پيکان گذاشته بود. پيکان تا قبل از انقلاب در بيش از شش مدل توليد شد که پيکان استيشن، دولوکس، کار و جوانان برخي از مدل‌هاي قبل از انقلاب هستند.
در همان سال 1346 سواري‌هاي «آريا» و «شاهين» نيز در کارخانه پارس‌خودرو و در سال 1347 سواري «ژيان» در کارخانه سايپا توليد و به بازار عرضه شد.
در سال 1351 با تبديل کارخانه پارس‌خودرو به شرکت «جنرال موتورز ايران» توليد اتومبيل‌هاي آريا و شاهين متوقف و سواري‌هاي شورلت (اپل) 2500 و 2800 سي‌سي و همچنين توليد سه نوع اتومبيل سواري «بيوک»، «کاديلاک» و «شورلت نوا» تحت ليسانس جنرال موتورز آمريکا شروع شد.
توليد اين نوع سواري‌ها تا پايان سال 1360 ادامه داشت. در سال 1359 توليد سواري ژيان در کارخانه سايپا متوقف و به جاي آن توليد سواري «رنو5» که از سال 1354 در کنار توليد ژيان آغاز شده بود، ادامه يافت.
پشتيباني دولت از صنعت خودرو در دهه 50 تمايل شرکت‌هاي بزرگ خودروسازي جهان را براي حضور در بازار ايران افزايش داد. شرکت‌هاي فيات، مزدا و جنرال‌موتورز از جمله شرکت‌هايي بودند که در آن سال‌ها وارد بازار مونتاژ خودرو در ايران شدند.
از سوي ديگر، افزايش ناگهاني درآمدهاي حاصل از صدور نفت از 2/6 ميليارد دلار در سال 1352 به 21 ميليارد دلار در سال 1353 تغييرات عمده‌اي را در صنايع خودرو‌سازي به همراه آورد. در اين دوره، دولت شعار «يک پيکان براي هر ايراني» را در برنامه قرار داده بود و هر ساله بر ميزان توليد داخلي خودرو افزوده مي‌شد.
در سال 1356، توليد خودرو در ايران به حدود 180 هزار دستگاه و واردات نيز به 91 هزار دستگاه رسيد.
تاثير انقلاب و جنگ بر صنعت خودرو‌سازي کشور
با وقوع انقلاب و در پي آن، جنگ تحميلي، بسياري از شرکت‌هاي فروش خودرو نمايندگي‌هاي خود را در ايران تعطيل کردند. با آغاز جنگ، توليد خودرو به شدت کاهش يافت و شرکت‌هاي بزرگي چون ایران‌خودرو و سايپا، ملي شدند و واردات خودرو متوقف شد.
در سال 1370 صنعت خودروي ايران به جانداري نيمه‌مرده شبيه بود؛ رکود اقتصادي و صنعتي بعد از جنگ، ایران‌خودرو را در آستانه نابودي قرار داده بود، اما پيکان در آن سال‌ها، صنعت خودروي ايران را نجات داد و جريان حياتي سرمايه را به شرکت ايران‌خودرو بازگرداند.
در اوايل دهه 1370، تغييراتي در صنعت خودرو بروز کرد و شرکت‌هاي ایران‌خودرو و سايپا به مونتاژ مدل پژو ساخت فرانسه و پرايد ساخت کره‌جنوبي پرداختند.
از سوي ديگر، اگرچه توليد و عرضه خودروي پيکان سبب شده بود تا مراکز قطعه‌سازي با داخلي‌سازي قطعات پيکان شکل بگيرد، اما در نهايت چاره‌انديشي دولت در اواسط دهه 70 موجب شد تا شرکت‌هاي سايپا و ایران‌خودرو به سازمان دادن شرکت‌هاي مادر در زمينه قطعه‌سازي بپردازند.
سايپا شرکت سازه گستر را پي نهاد و ایران‌خودرو به ايجاد ساپکو مبادرت ورزيد. اين دو شرکت هزاران قطعه‌ساز را گرد هم آوردند تا بتوانند آنچه را در سر دارند عملي کنند. حمايت دولت در اين عرصه کارگر افتاد و در فاصله يک دهه، ساخت بخش عمده‌اي از قطعات مصرفي خودروها در داخل صورت گرفت.
توليد سمند و مينياتور نقطه عطفي در صنعت خودروي کشور
به اعتقاد بسياري از كارشناسان، اوايل دهه 80 شمسي را بايد نقطه عطفي در صنعت خودروي كشور ناميد؛ چرا كه طي آن، ايران‌خودرو توانست برند ملي خود را با نام سمند روانه بازار كند. سمند كه لقب خودروي ملي را يدك مي‌كشد، با وجود بنا شدن برپايه پلتفرم پژو 405، هم‌اكنون به عنوان محصولي ايراني به ده‌ها كشور دنيا صادر مي‌شود.
اما سايپا نيز كه هم‌اكنون دومين خودروساز بزرگ كشور به حساب مي‌آيد، پس از سال‌ها توانست محصولي با آرم خود را طراحي و به توليد برساند. مينياتور با وجود بهره‌گيري از فناوري كره‌اي و مشاوران و طراحان خارجي، در حال حاضردومين خودروي ملي كشور است و سايپا مي‌تواند آن را به‌عنوان برند ايراني روانه بازارهاي داخلي و خارجي كند.
به هر حال با تمام پيشرفت‌هاي حاصل شده در صنعت خودرو طي دوران پس از انقلاب، هم‌اكنون بعضا نقطه ضعف‌هاي آشكاري در اين صنعت به چشم مي‌آيد كه بايد اين ضعف‌ها نيز مرتفع شود.
در حال حاضر با وجود درصد بالاي داخلي‌سازي قطعات و كاهش ارزبري توليد خودرو در كشور، هنوز هم وابستگي‌هاي تکنولوژیك و فني خودروسازان داخلي به خارجي‌ها ادامه دارد که بايد با تعيين استراتژي كارآمد و روشن، اين چالش‌ها برطرف شده و به معناي واقعي خودروساز شويم.
وجود بيش از 25 شركت خودروسازي فعال و بيش از 1200 واحد قطعه‌ساز و مجموعه ساز در كشور، اشتغال بيش از 600 هزار نفر به طور مستقيم، رتبه دوازدهم در كل كشورهاي توليدكننده خودرو با سهم 5/1 درصد از كل توليدات جهان، توليد حدود يك ميليون و يكصد هزار خودروي سواري و حدود 20 هزار خودروي تجاري در كشور، توليد و عرضه 39 مدل انواع خودرو سواري و 34 مدل انواع خودروي تجاري نيز بخشي از ويژگي‌هاي كلان صنعت خودروي كشور در حال حاضر است.